Popüler

Karşımıza eski yerleşim adlarından savaşlara, Celayirli bir hükümdardan Cumhuriyet dönemindeki köklü isim değişikliğine kadar uzanan şaşırtıcı bir tarih çıkıyor. Üstelik ilçenin adı her zaman Doğubayazıt değildi!

Ağrı’nın doğusunda, Ağrı Dağı’nın eteklerinde ve Türkiye-İran sınırının hemen yanı başında bulunan Doğubayazıt, bugün yalnızca doğal güzellikleri ve tarihî yapılarıyla değil, ismiyle de geçmişin izlerini taşıyan önemli merkezlerden biri. İlçenin adını ilk kez duyanların aklına gelen soru ise oldukça basit: “Doğubayazıt ismi nereden geliyor?”

Bu sorunun cevabı ise bugünkü adın kendisinden çok daha eski dönemlere uzanıyor.

Merakı Zirveye Taşıyan Ana Başlık: Doğubayazıt’ın Eski Adı Ne İdi?

Bugünkü Doğubayazıt’ın bulunduğu bölgenin geçmişte farklı isimlerle anıldığı belirtiliyor. Doğubayazıt Kaymakamlığı’nın tarihçe bilgilerinde, bölgenin Celayirliler tarafından ele geçirilmesine kadar “Daryunk” adının kullanıldığı aktarılıyor. Daha sonraki dönemde ise bölgenin adı Bayezid olarak anılmaya başladı.

Ancak burada tarihçilerin dikkat çektiği önemli bir ayrıntı bulunuyor.

Bazı akademik çalışmalarda “Daryunk”, “Daryung” ve “Daronk” gibi adların çok daha eski dönemlerden, hatta Urartu döneminden kaldığının kabul edildiği belirtilirken, Bayezid adının ortaya çıkışı konusunda farklı görüşlerin bulunduğu ifade ediliyor.

Yani bugün tek bir isimle bildiğimiz ilçenin geçmişinde, birbirini takip eden farklı adlar bulunuyor.

Peki “Bayezid” İsmi Nereden Geldi?

İşte hikâyenin en dikkat çekici bölümü burada başlıyor.

Yaygın tarih anlatısına göre Doğubayazıt yöresi, Celayir Devleti'nin iki kardeş arasında bölünmesinin ardından Sultan Bayezid’e verilmişti. Kaymakamlık kaynaklarında, Sultan Bayezid’in Bayram Hoca’nın saldırılarına karşı koyabilmek amacıyla 1374 yılında Doğubayazıt Kalesi’ni restore ettirdiği aktarılıyor.

Sultan Bayezid’in ölümünün ardından ise halkın kendisine duyduğu bağlılık nedeniyle yerleşimin adının değiştirildiği ve eski Daryunk adının yerine Bayezid adının kullanılmaya başlandığı rivayet ediliyor. Aynı anlatıya göre kalenin adı da Bayezid Kalesi olarak anılmaya başladı.

Bu nedenle Doğubayazıt’ın bugünkü isminin temelindeki “Bayazıt/Bayezid” bölümünün Celayirli Şehzade Sultan Bayezid ile bağlantılı olduğu görüşü öne çıkıyor. Türkiye Bilimler Akademisi tarafından yayımlanan bir çalışmada da şehrin ismini Moğolların bir kolu olan Celayir Beyliği’nden Şehzade Bayezid’den aldığı belirtiliyor.

Fakat Tarihçiler Arasında Küçük Bir Soru İşareti Var!

Buraya kadar anlatılan hikâye oldukça net görünse de tarih araştırmaları konuya başka bir ayrıntı daha ekliyor.

Bazı akademik çalışmalara göre Bayezid adının Celayirli Sultan Bayezid’den geldiği görüşü güçlü olsa da kesin biçimde tek açıklama olarak kabul edilmiyor. Çünkü daha eski tarihli bazı Ermeni ve Bizans kaynaklarında, Bayezid adından önce “Basenia” ve “Basean” gibi isimlere rastlandığı belirtiliyor. Bu durum, bölgenin adlandırılmasının Celayirli Bayezid döneminden de daha eski bir geçmişe sahip olabileceği ihtimalini gündeme getiriyor.

Üstelik tarihî belgelerde ve seyyahların eserlerinde ismin farklı biçimlerde yazıldığı da görülüyor. Akademik kaynaklarda örneğin Clavijo’nun 1403 tarihli seyahat anlatısında “Vazit”, Sir Thomas Herbert’in eserinde ise “Baezd” biçiminde kullanımlar bulunduğu aktarılıyor.

Dolayısıyla “Doğubayazıt adı kesin olarak şuradan geliyor” demek yerine, Bayezid adının Celayirli Sultan Bayezid ile ilişkilendirildiğini ve bu konuda farklı tarihsel görüşlerin bulunduğunu söylemek daha doğru.

“Doğu” Kelimesi Ne Zaman Eklendi?

Peki Bayezid ne zaman Doğubayazıt oldu?

İşte bugünkü ismin ortaya çıkışı Cumhuriyet dönemine uzanıyor.

Cumhuriyet’in ilk yıllarında bölge Bayazıt adıyla anılıyordu. 1927 yılında Bayazıt vilayetinin merkezi Karaköse’ye taşındı ve Bayazıt ilçe merkezi haline geldi. Ardından 1935 yılında yapılan idarî düzenlemeyle, merkezi Karaköse olan Bayazıt vilayetinin adı Ağrı, merkezi Bayazıt olan kazanın adı ise Doğubayazıt olarak değiştirildi.

Akademik kaynaklarda da 1935 yılında Bayezid adının başına “Doğu” kelimesinin getirilmesiyle “Doğubeyazıt” adının ortaya çıktığı aktarılıyor. Bunun nedenlerinden biri olarak da resmî yazışmalar ve posta hizmetlerinde yaşanabilecek karışıklıkların önlenmesi gösteriliyor.

Böylece yüzyıllar boyunca farklı biçimlerde kullanılan isim, Cumhuriyet dönemindeki idarî düzenlemelerle bugünkü şekline kavuştu.

Eski Doğubayazıt Nerede Kaldı?

İşin bir başka şaşırtıcı tarafı ise bugünkü Doğubayazıt’ın bulunduğu yerin, tarihî Bayezid yerleşimiyle aynı olmaması.

Doğubayazıt Kaymakamlığı, geçmişte büyük bir sancak merkezi olan Bayezid’in ilçenin yaklaşık 7 kilometre güneydoğusunda bulunduğunu ve eski yerleşimin bugün halk arasında “Yukarı Beyazıt” olarak anıldığını belirtiyor.

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre de eski Bayazıt’ın ana yollara göre daha sapa bir konumda kalması nedeniyle yerleşim zaman içerisinde ovaya taşındı ve 1938’den itibaren yeni yerinde gelişmeye başladı.

Yani bugün Doğubayazıt dediğimiz şehir, yalnızca ismini değil, yerleşim hikâyesini de zaman içerisinde değiştirmiş bir şehir.

Bir İlçe Adından Çok Daha Fazlası…

Bugün tabelalarda gördüğümüz Doğubayazıt adı aslında tek bir dönemin ürünü değil.

Bir ucunda geçmişte kullanılan Daryunk/Daryung/Daronk gibi adlandırmalar, diğer ucunda ise Bayezid ismi bulunuyor. Bunun üzerine Cumhuriyet döneminde “Doğu” kelimesinin eklenmesiyle bugün kullandığımız isim ortaya çıkıyor.

Bu nedenle Doğubayazıt’ın adı, aslında ilçenin yüzyıllar boyunca geçirdiği değişimin küçük ama son derece güçlü bir özeti niteliğinde.

Kısacası Doğubayazıt isminin hikâyesi, yalnızca “Doğu” ve “Bayezid” kelimelerinin birleşmesinden ibaret değil. Bu isim; eski yerleşimlerin, Celayirli döneminin, tarihî Bayezid’in ve Cumhuriyet dönemindeki idarî değişikliklerin izlerini aynı kelimede taşıyor.