Kürt edebiyatının 19. yüzyıldaki önemli temsilcilerinden Mela Mehmûdê Bazîdî (Mahmud Beyazidi), Kurmancî lehçesinde kaleme aldığı eserlerle yazılı kültürün gelişmesinde etkili oldu. Şiirin ağırlıkta olduğu klasik Kürt edebiyatında nesir türüne yönelen Bazîdî, halk anlatılarını, gelenekleri, tarihî olayları ve toplumsal yaşamı yazıya aktardı.
1797 yılında Doğubayazıt’ta doğan Bazîdî, ilk eğitimini bölgedeki geleneksel medreselerde aldı. Tefsir, hadis ve fıkıh gibi İslami ilimlerin yanı sıra Arapça, Farsça ve Osmanlı Türkçesi üzerine eğitim gördü.
Doğu klasikleri ve felsefesiyle de ilgilenen Bazîdî, ilmî çalışmaları sayesinde dönemin tanınan âlimlerinden biri haline geldi. Doğubayazıt’ta Ehmedê Xanî’nin oluşturduğu kültürel ve edebî birikimden etkilendi.
Erzurum’da Alexandre Jaba ile çalıştı
yüzyılın ortalarında Doğu Anadolu’da yaşanan siyasi gelişmeler, aşiret isyanları ve 1853-1856 Osmanlı-Rus Savaşı’nın etkisiyle Doğubayazıt’tan Erzurum’a göç eden Bazîdî’nin çalışmaları burada yeni bir döneme girdi.
1856 yılında Erzurum’a Rusya Konsolosu olarak atanan Polonya kökenli şarkiyatçı Alexandre Auguste Jaba ile tanışan Bazîdî, Kürt dili, tarihi ve kültürüne ilişkin araştırmalarda iş birliği yaptı.
Bazîdî, Jaba’ya Kurmancî öğretirken sözlü gelenekte yaşayan halk hikâyelerini, masalları ve tarihî anlatıları yazılı hale getirdi. Kürt aşiretlerinin toplumsal yapıları, gelenekleri, örfi hukuk anlayışları ve günlük yaşamlarına ilişkin bilgiler derledi.
Bu çalışmalar kapsamında Bazîdî’nin kaleme aldığı ve farklı medreselerden topladığı Kürtçe el yazmaları, Jaba aracılığıyla St. Petersburg Bilimler Akademisine gönderildi. Söz konusu eserler, Kürdoloji araştırmaları açısından önemli bir arşiv oluşturdu.
Kürtçe düz yazıya önemli eserler kazandırdı
Mela Mehmûdê Bazîdî, Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran ve Ehmedê Xanî gibi şairlerin temsil ettiği klasik edebiyat geleneğinin ardından Kurmancî düz yazının gelişmesine katkı sağladı.
Halk masallarını ve dengbêjlik geleneğinden aktarılan anlatıları kayıt altına alan Bazîdî, Kürtçenin dil bilgisi ve söz varlığı üzerine de çalışmalar yürüttü. Tarih, edebiyat ve toplumsal yaşamı konu alan eserleriyle yazılı kaynakların çoğalmasında rol oynadı.
Bazîdî’nin başlıca eserleri arasında şunlar bulunuyor:
Adat û Rusûmatnameyê Ekradiye (1860): Kürtlerin gelenek ve göreneklerini ele alan eser, aşiret ilişkileri, evlilik, giyim, toplumsal yapı, adalet anlayışı ve göçebe yaşamına ilişkin bilgiler içeriyor.
Cami‘iyeyi Risaleyan û Hikayetan: Kurmancî halk hikâyeleri, masallar, eğitici anlatılar ve günlük yaşamdan kesitlerin yer aldığı düz yazı derlemesi olarak biliniyor.
Kîtaba Tewarîxê Cedîdê Kurdistan: Kürt tarihi, bölgedeki beylikler ve siyasi gelişmeler üzerine kaleme alınan tarih çalışmaları arasında gösteriliyor.
Risale-i Tuhfetü’l-İllân: Kürtçe-Türkçe sözlük çalışmalarının erken örnekleri arasında değerlendirilen eser, dil araştırmaları bakımından önem taşıyor.
Şerefname çevirisi (1858): Şerefxan-î Bedlîsî’nin 1597’de Farsça yazdığı Şerefname adlı tarih eserini Kurmancîye çevirerek Kürtçe tarih literatürüne katkıda bulundu.
1863 yılında Erzurum’da hayatını kaybetti
Hayatının son dönemini Erzurum’da geçiren Mela Mehmûdê Bazîdî, Kürt dili, tarihi ve edebiyatı üzerine çalışmalarını sürdürdü. Bazîdî, 1863 yılında Erzurum’da yaşamını yitirdi ve burada toprağa verildi.
Geride bıraktığı eserler, modern Kürt edebiyatı ve Kürdoloji araştırmalarının gelişiminde önemli kaynaklar arasında yer aldı. Özellikle Kurmancî nesir, dil bilgisi, etnografya ve tarih alanındaki çalışmaları, sonraki kuşakların araştırmalarına katkı sağladı.
